Tenkis Davası: Saklı Pay Oranları ve Dava Açma Süresi

Mirasbırakan, sağlığında mallarını dilediği gibi kullanabilir ve vasiyetname yazabilir; ancak bu özgürlüğün kanuni bir sınırı vardır. En yakın mirasçılar için ayrılan ve kural olarak ellerinden alınamayan bölüme saklı pay denir. Vasiyetname veya bağışlar bu payı zedelediğinde başvurulacak yol tenkis davasıdır; tenkis, sözlük anlamıyla indirim demektir.

Bu yazıda saklı payın kimlere ait olduğunu, nasıl hesaplandığını, tenkis davasının hangi sürede ve nerede açılacağını Türk Medeni Kanununun ilgili maddeleriyle birlikte anlatıyoruz. Vasiyetnameyle payı azaltılan ya da mirasbırakanın sağlığında yaptığı bağışlar nedeniyle eli boş kalan çocuklar ve eşler için bu dava, kanunun tanıdığı temel korumadır.

Saklı pay nedir, kimlerin saklı payı vardır?

Altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan mirasbırakan, mirasının yalnızca saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir (TMK m.505). Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa, mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir. Kardeşlerin saklı payı, 10.05.2007'de yürürlüğe giren 5650 sayılı Kanunla kaldırılmıştır.

Saklı pay nasıl hesaplanır?

Hesap, terekenin mirasbırakanın ölüm günündeki durumuna göre yapılır. Önce mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayıp onun tarafından bakılan kişilerin üç aylık geçim giderleri indirilir (TMK m.507). Tenkise tabi sağlararası karşılıksız kazandırmalar ise hesapta terekeye eklenir (TMK m.508); lehtara bırakılan hayat sigortasının ölüm tarihindeki satın alma değeri de hesaba katılır (TMK m.509).

Örnek hesaplama

Varsayımsal bir örnek: Eşi ve iki çocuğu bulunan bir kişi, borçlar düşüldükten sonra 1.600.000 TL değerindeki mal varlığının tamamını vasiyetnameyle bir çocuğuna bırakmış olsun. Yasal paylar eş için 1/4, çocukların her biri için 3/8'dir (TMK m.499).

• Eşin saklı payı yasal payının tamamıdır: 1/4, yani 400.000 TL.
• Vasiyette payı verilmeyen çocuğun saklı payı yasal payının yarısıdır: 3/16, yani 300.000 TL.
• Tasarruf edilebilir kısım 3/8, yani 600.000 TL'dir. Vasiyet bu sınırı aştığı ölçüde, eş ve diğer çocuk saklı paylarını tamamlamak için tenkis isteyebilir.

Tenkis davasını kimler açabilir, hangi tasarruflar tenkise tabidir?

Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilir (TMK m.560). Saklı payı zedelenen mirasçı, iflası halinde iflas dairesinin veya elinde ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklılarının ihtarına rağmen dava açmazsa, iflas idaresi veya bu alacaklılar da mirasçıya tanınan süre içinde dava açabilir (TMK m.562).

Vasiyetname ve miras sözleşmesi gibi ölüme bağlı tasarrufların yanında, bazı sağlararası karşılıksız kazandırmalar da tenkise tabidir (TMK m.565):

• Geri verilmemek kaydıyla altsoya yapılan mal varlığı devri veya borçtan kurtarma, alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi,
• Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar,
• Serbestçe dönme hakkı saklı tutularak yapılan bağışlamalar ile ölümden önceki bir yıl içinde yapılan bağışlamalar (adet üzere verilen hediyeler hariç),
• Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar.

Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan yapılır; bu yetmezse sağlararası kazandırmalara en yenisinden en eskisine doğru gidilir (TMK m.570).

Mirasçılıktan çıkarma saklı payı ortadan kaldırır mı?

Mirasbırakan, saklı paylı bir mirasçısını ancak kanunda sayılan sebeplerle, yani mirasbırakana veya yakınlarına karşı ağır bir suç işlemesi ya da aile hukukundan doğan yükümlülüklerini önemli ölçüde yerine getirmemesi halinde ölüme bağlı tasarrufla mirasçılıktan çıkarabilir (TMK m.510). Geçerli biçimde çıkarılan kişi mirastan pay alamaz ve tenkis davası açamaz; ancak onun altsoyu, kendisi önceden ölmüş gibi saklı payını isteyebilir (TMK m.511).

Çıkarma, ancak sebebi tasarrufta belirtilmişse geçerlidir. Çıkarılan kişi itiraz ederse sebebin varlığını ispat yükü çıkarmadan yararlanan tarafa düşer; sebep ispat edilemezse tasarruf, çıkarılanın saklı payı dışında yerine getirilir (TMK m.512).

Tenkis davası süresi ne kadar?

Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her halde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer (TMK m.571). Bu süreler hak düşürücü niteliktedir; dolduktan sonra dava yoluyla tenkis istenemez.

Tenkis iddiası, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m.571/3). Örneğin vasiyet alacaklısı sizden bir malın teslimini istediğinde, saklı payınızın zedelendiğini süre sınırı olmaksızın savunma olarak ileri sürebilirsiniz.

Tenkis davası nasıl açılır?

Sık yapılan hatalar

• Bir yıllık sürenin ölüm tarihinden değil, saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten başladığını gözden kaçırmak ve on yıllık üst sınırı hesaba katmamak.
• Hesapta yalnızca ölüm günündeki malları dikkate alıp tenkise tabi sağlararası bağışları terekeye eklememek.
• Vasiyetname gibi ölüme bağlı bir tasarrufun tenkisi için davayı ölen kişinin son yerleşim yeri dışındaki bir mahkemede açmak; bu davalarda yetki kesindir.

Değerinde azalma olmaksızın bölünemeyen bir mal söz konusuysa, lehine tasarruf yapılan kişi tenkis edilmesi gereken kısmın değerini ödeyerek malı elinde tutabilir (TMK m.564). İyiniyetli kazandırma alıcısı ise yalnızca mirasın geçtiği anda elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür (TMK m.566). Mirasla ilgili diğer uyuşmazlıklar için miras hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.