Kısa yanıt
Nafaka artırım davası, nafakanın belirlendiği tarihten sonra tarafların mali durumu değiştiğinde veya hakkaniyet gerektirdiğinde (yoksulluk nafakası, TMK m.176/4) ya da çocuğun ihtiyaçları ve ebeveynlerin durumu değiştiğinde (iştirak nafakası, TMK m.182, m.331) açılabilir. Kanunda bekleme süresi yoktur; dava aile mahkemesinde açılır ve Yargıtay uygulamasına göre artırılan nafaka kural olarak dava tarihinden itibaren işler.
Bu yazıda
Yıllar önce belirlenen bir nafaka, bugünün yaşam giderleri karşısında yetersiz kalabilir. Kararda otomatik bir artış hükmü yoksa çözüm, nafaka artırım davası açmaktır. Bu yazıda davanın hangi durumlarda açılabileceğini, hangi şartların arandığını, hangi mahkemenin yetkili olduğunu, hangi delillerin önem taşıdığını ve artışın hangi tarihten itibaren uygulanacağını bulacaksınız. Kararınızda TÜFE/ÜFE artış şartı bulunuyorsa önce Nafaka Kendiliğinden Artar mı? yazısına bakmanız yararlı olur; çünkü bu durumda artış dava açmadan, icra yoluyla istenebilir.
Nafaka artırımı davası ne zaman açılabilir?
Kanunda nafaka artırım davası için bir bekleme süresi öngörülmemiştir. Belirleyici olan, nafakanın belirlendiği tarihten bu yana koşulların değişmiş olmasıdır. Mahkeme, son nafaka kararından bu yana geçen süreyi, bu dönemdeki fiyat artışlarını ve tarafların gelirindeki değişiklikleri birlikte değerlendirir.
Boşanma davası henüz sürüyorsa ayrı bir dava açılmaz. Dava süresince ödenen tedbir nafakası, hakimin davanın devamı süresince aldığı geçici önlemlerdendir (Türk Medeni Kanunu m.169); koşullar değiştiğinde artırılması, ayrı bir dava açılmadan genellikle boşanma davasının görüldüğü dosyada talep edilir. Boşanma davası açılmadan ayrı yaşayan eşler için TMK m.197 uyarınca verilen parasal katkı kararında ise koşullar değişirse hakim, eşlerden birinin istemi üzerine kararında gerekli değişikliği yapar (TMK m.200). Nafaka türleri arasındaki farklar için Nafaka Türleri: Tedbir, İştirak ve Yoksulluk Nafakası yazısına bakabilirsiniz.
Nafaka artışı için hangi şartlar aranır?
| Nafaka türü | Kanuni dayanak | Aranan şart | Davayı kim açar? |
|---|---|---|---|
| Yoksulluk nafakası | TMK m.176/4 | Tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirmesi | Nafaka alacaklısı eski eş |
| İştirak (çocuk) nafakası | TMK m.182, m.330, m.331 | Çocuğun ihtiyaçlarının, ebeveynlerin hayat koşullarının veya ödeme gücünün değişmesi | Çocuğa fiilen bakan ebeveyn, çocuk adına (TMK m.329) |
| Tedbir nafakası | TMK m.169 | Boşanma davası sürerken koşulların değişmesi | Davanın tarafı, aynı dosyada talep ederek |
Yoksulluk nafakasında mahkeme, alacaklının ihtiyacının artıp artmadığına ve yükümlünün mali gücünün artışı karşılayıp karşılayamayacağına bakar. Anayasa Mahkemesinin “süresiz” ibaresine ilişkin iptal kararı, artırım taleplerini bugün için ortadan kaldırmamıştır; ayrıntılar Süresiz Nafaka İptal Edildi: Ödeyen ve Alan Ne Yapmalı? yazısındadır.
İştirak nafakasında nafaka miktarı, çocuğun ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme güçleri dikkate alınarak belirlenir; çocuğun kendi gelirleri de göz önünde tutulur (TMK m.330). Çocuğun büyümesi, okula başlaması, özel eğitim veya sağlık giderlerinin ortaya çıkması ve nafaka yükümlüsünün gelirinin artması, durumun değişmesine örnek gösterilebilir (TMK m.331).
Fiyat artışları nedeniyle nafakanın satın alma gücünün düşmesi de uygulamada artırım sebebi olarak dikkate alınır. Bununla birlikte artış miktarı kendiliğinden enflasyon oranına eşitlenmez; mahkeme TÜFE veya ÜFE değişimini çoğu zaman bir ölçü olarak kullanır, ancak tarafların ekonomik durumunu ve hakkaniyeti de gözeterek takdir eder.
Nafaka artırım davası nerede ve nasıl açılır?
Görevli mahkeme aile mahkemesidir; aile mahkemesi kurulmamış yerlerde dava, bu iş için belirlenen asliye hukuk mahkemesinde görülür (4787 sayılı Kanun m.2, m.4). Yetki bakımından kanun, boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesini yetkili kılar (TMK m.177). Bu kural kesin yetki olarak düzenlenmemiştir; bu nedenle genel yetki kuralı uyarınca davalının yerleşim yeri mahkemesinde de dava açılabilir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.6). Artırım davasını açan alacaklı, böylece kendi yerleşim yeri ile karşı tarafın yerleşim yeri arasında seçim yapabilir. İştirak nafakasında alacaklı çocuktur; velayet altındaki çocuğun yerleşim yeri de kural olarak kendisine bırakıldığı ebeveynin yerleşim yeridir (TMK m.21).
Nafaka artırım davasının adımları
Değişikliği somutlaştırın
Son nafaka kararından bu yana neyin değiştiğini belirleyin: çocuğun okulu, sağlık giderleri, kira, karşı tarafın yeni işi veya maaş artışı gibi.
Belgeleri toplayın
Giderlerinizi ve karşı tarafın gelirindeki artışı gösteren belgeleri hazırlayın; elinizde olmayan kayıtların mahkemece getirtilmesini dilekçede isteyin.
Dilekçeyi verin
Talep ettiğiniz yeni aylık tutarı, gerekçesini ve delillerinizi gösteren dilekçeyi yetkili aile mahkemesine sunun. Harç ve gider avansı ödenir; ödeme gücünüz yoksa adli yardım isteyebilirsiniz (HMK m.334).
Gelecek yıllar için artış şartı isteyin
Aynı dilekçede, artırılan nafakanın sonraki yıllarda TÜFE veya ÜFE oranında artırılmasını talep edebilirsiniz (TMK m.176/5, m.182, m.330/3). Bu talep, yeni bir dava ihtiyacını azaltır.
Araştırma ve karar sürecini izleyin
Mahkeme tarafların sosyal ve ekonomik durumunu araştırır, gerekirse tanık dinler ve karar verir. Karara karşı kanun yollarına başvurulabilir.
Nafaka artırım davasında hangi deliller önemlidir?
Davanın sonucunu çoğu zaman belgeler belirler. Mahkeme, tarafların bildirdiği kurumlara yazı yazarak kayıtları getirtebilir ve kolluk aracılığıyla sosyal ve ekonomik durum araştırması yaptırabilir.
Hazırlanması yararlı belgeler
- Önceki nafaka kararıKesinleşme şerhiyle birlikte; nafakanın hangi tarihte ve hangi tutarda belirlendiğini gösterir.
- Gelir belgeleriMaaş bordrosu, SGK hizmet dökümü; karşı tarafınki için mahkemeden SGK ve işveren kayıtlarının istenmesi.
- Çocuğun giderlerine ilişkin belgelerOkul, servis, kurs, kırtasiye, sağlık ve tedavi faturaları.
- Konut ve yaşam giderleriKira sözleşmesi, aidat ve fatura dökümleri.
- Mal varlığı bilgileriTapu ve araç kayıtları; gerekirse mahkemeden ilgili kurumlara yazı yazılması istenir.
- Tanık bilgileriYaşam koşullarını ve gelir değişikliğini bilen kişiler.
Uygulamada sık yapılan hatalar şunlardır: yalnızca “her şey pahalandı” demekle yetinip somut gider belgesi sunmamak, karşı tarafın gelirine ilişkin kayıtların getirtilmesini istememek ve talep edilen tutarı gerekçelendirmemek. Talebin, değişen giderlerle ve karşı tarafın ödeme gücüyle orantılı olması davanın inandırıcılığını artırır.
Artırılan nafaka hangi tarihten itibaren ödenir?
Yargıtay uygulamasında artırılan nafaka kural olarak dava tarihinden itibaren hüküm altına alınır. Bu nedenle dava açılmadan önceki dönem için geriye dönük fark istenmesi genellikle mümkün olmaz ve davayı geciktirmek alacaklının aleyhine sonuç doğurur. Dava sürerken mevcut nafaka eski tutar üzerinden ödenmeye devam eder.
Nafaka yükümlüsü de aynı ölçütlerle nafakanın azaltılmasını veya şartları varsa kaldırılmasını isteyebilir. Mali durumunuz ağırlaştıysa ödemeyi kendiliğinden kesmek yerine dava yoluna gitmeniz gerekir; ödenmeyen nafakanın sonuçları Nafaka Ödenmezse Ne Olur? İcra Takibi ve Tazyik Hapsi yazısında anlatılmıştır. Aile hukukundaki diğer konular için aile hukuku sayfasına bakabilirsiniz.
Nafakanın ne oranda artırılabileceği tarafların somut durumuna göre değiştiğinden, dava açmadan önce bir avukata danışmanız önerilir.
Sık sorulan sorular
Nafaka artırım davası kaç yılda bir açılabilir?
Kanunda nafaka artırım davası için belirli bir bekleme süresi yoktur. Önemli olan, son nafaka kararından bu yana tarafların mali durumunun veya çocuğun ihtiyaçlarının değişmiş olmasıdır. Çok kısa aralıklarla açılan davalarda bu değişikliği ispat etmek zorlaşır. Uygulamada mahkemeler, son karardan bu yana geçen süreyi ve fiyat artışlarını birlikte değerlendirir.
Nafaka enflasyon oranında mı artırılır?
Her zaman değil. Mahkeme TÜFE veya ÜFE değişimini çoğu zaman bir ölçü olarak dikkate alır; ancak artışı tarafların gelirlerine, çocuğun veya alacaklının ihtiyaçlarına ve hakkaniyete göre takdir eder. Bu nedenle artış enflasyon oranından düşük de olabilir, yüksek de. Dava dilekçesinde gelecek yıllar için otomatik artış şartı konulması ayrıca istenebilir.
Çocuk büyüdükçe iştirak nafakası artırılabilir mi?
Evet. Çocuğun yaşının ilerlemesi, okula başlaması ve eğitim, sağlık gibi giderlerinin artması durumun değişmesi sayılabilir (TMK m.331). Çocuğa fiilen bakan ebeveyn, çocuk adına diğer ebeveyne karşı artırım davası açabilir (TMK m.329). Mahkeme, çocuğun ihtiyaçlarıyla birlikte nafaka yükümlüsünün ödeme gücünü de değerlendirir.
Nafaka artırım davası nerede açılır?
Nafaka artırım davası aile mahkemesinde, aile mahkemesi olmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesinde açılır. Boşanmadan sonra açılan nafaka davalarında nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m.177). Bu kesin yetki olmadığından dava, genel kural uyarınca davalının yerleşim yerinde de açılabilir (HMK m.6). Boşanma davası sürüyorsa tedbir nafakasının artırılması genellikle aynı dosyada istenir.
Çocuk 18 yaşını doldurunca nafaka artırımı istenebilir mi?
Çocuk ergin olunca iştirak nafakası kural olarak sona erer. Ancak eğitimi devam eden ergin çocuğa ana ve baba, kendilerinden beklenebilecek ölçüde eğitimi sona erinceye kadar bakmakla yükümlüdür (TMK m.328). Bu durumda nafaka davasını artık ergin çocuk kendisi açar; ebeveynin çocuk adına artırım istemesi mümkün olmaz.