Kısa yanıt
İfadeye çağrıldıysanız önce çağrının hangi soruşturmayla ilgili olduğunu ve sıfatınızı (şüpheli, tanık veya mağdur) öğrenin; şüpheli olarak susma, avukat yardımından yararlanma ve lehinize delil toplanmasını isteme hakkınız vardır (CMK m.147). Çağrıya uymazsanız zorla getirilmenize karar verilebilir (CMK m.145, 146).
Bu yazıda
Karakoldan gelen bir telefon ya da kapınıza bırakılan bir davetiye... "İfadeye çağrıldım, ne yapmalıyım?" sorusu çoğu zaman endişeyle birlikte gelir. İfadeye çağrılmak, hakkınızda suçlama olduğu ya da mahkum olacağınız anlamına gelmez; soruşturmanın olağan bir adımıdır. Ancak bu aşamada söyledikleriniz dosyada kalıcı olarak yer alır.
Bu yazıda Ceza Muhakemesi Kanununa göre çağrının nasıl yapıldığını, şüpheli olarak haklarınızı ve ifade sırasında dikkat etmeniz gerekenleri anlatıyoruz.
İfadeye çağrı nasıl yapılır, gitmezseniz ne olur?
İfadesi alınacak kişi davetiye ile çağrılır; davetiyede çağrılma nedeni açıkça belirtilir ve gelinmezse zorla getirileceği yazılır (CMK m.145). Uygulamada kolluk birimleri, kişiye telefonla ulaşarak ifade için gelmesini de isteyebilmektedir. Kanunda zorla getirme ise davetiyeyle yapılan çağrıya uyulmaması veya tutuklama ya da yakalama emri için yeterli nedenlerin bulunması hallerinde öngörülmüştür (CMK m.146/1). Çağrının kaynağından emin değilseniz, ilgili karakolun veya adliyenin resmi numarasını kendiniz bularak doğrulayın.
Çağrıldığı halde gelmeyen şüpheli hakkında zorla getirme kararı verilebilir; zorla getirilen kişi derhal, olanak yoksa yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran hakim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısı önüne götürülür (CMK m.146/4). Soruşturma evresinde çağrı üzerine gelmeyen şüpheli hakkında, savcının istemiyle sulh ceza hakimi yakalama emri de düzenleyebilir (CMK m.98).
Şüpheli olarak ifade verirken hangi haklarınız var?
Şüpheli, soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişidir (CMK m.2). İfade alınmadan önce kimliğiniz saptanır ve size yüklenen suç anlatılır. Kimliğinize ilişkin soruları doğru cevaplamak zorundasınız; bunun dışındaki haklarınız aşağıdadır. Anayasanın 38. maddesi de bu korumanın temelini oluşturur:
Hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz.
| Hak | Dayanak |
|---|---|
| Yüklenen suç hakkında açıklama yapmama (susma) hakkı | CMK m.147/1-e; Anayasa m.38 |
| Müdafi seçme ve müdafiin ifadede hazır bulunması | CMK m.147/1-c, m.149 |
| Müdafi seçecek durumda değilseniz, isteğiniz üzerine baro tarafından müdafi görevlendirilmesi | CMK m.147/1-c, m.150/1 |
| Çocuklar, kendini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz olanlar ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda istem aranmaksızın müdafi görevlendirilmesi | CMK m.150/2-3 |
| Yakalanmışsanız yakınlarınızdan istediğinize haber verilmesi | CMK m.147/1-d, m.95 |
| Şüpheden kurtulmak için somut delillerin toplanmasını isteme | CMK m.147/1-f |
| Baskı, aldatma, tehdit ve kanuna aykırı vaatlere karşı koruma | CMK m.148 |
| Müdafiinizle başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşme | CMK m.154 |
İfadeyi polis mi, savcı mı alır?
İfade alma, şüphelinin kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından dinlenmesidir; sorgu ise hakim veya mahkeme tarafından yapılır (CMK m.2/1-g, h). Soruşturma evresinde ifade alınırken en çok üç avukat hazır bulunabilir ve avukatın yanınızda olma hakkı engellenemez (CMK m.149).
Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hakim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m.148/4). Aynı olayla ilgili yeniden ifade alınması gerekirse bu işlemi yalnızca Cumhuriyet savcısı yapabilir (CMK m.148/5). Baskı veya aldatma gibi yasak usullerle alınan ifadeler, rıza ile verilmiş olsa bile delil olarak değerlendirilemez (CMK m.148/3).
İfadeye giderken nelere dikkat etmelisiniz?
İfade öncesi ve sırasında izlenecek adımlar
Çağrıyı doğrulayın
Çağrının hangi birimden geldiğini, soruşturma numarasını ve hangi sıfatla (şüpheli, tanık, mağdur) çağrıldığınızı öğrenin.
Kimliğinizi yanınıza alın
Kimlik tespiti ifadenin ilk adımıdır; geçerli bir kimlik belgesi bulundurun.
Avukat hakkınızı değerlendirin
Müdafi soruşturma dosyasını inceleyebilir; bu yetki kanunda sayılan bazı suçlara ilişkin soruşturmalarda hakim kararıyla kısıtlanabilse de şüphelinin ifade tutanakları bu kısıtlamanın dışındadır (CMK m.153).
Önce suçlamayı dinleyin
Size yüklenen suç anlatılmadan açıklama yapmayın. Konuşup konuşmayacağınıza, suçlamayı ve varsa avukatınızın görüşünü öğrendikten sonra karar verin.
Lehinize olanları söyleyin
Konuşmayı seçerseniz tanık, kamera kaydı veya yazışma gibi lehinize delillerin toplanmasını açıkça isteyin (CMK m.147/1-f).
Tutanağı okumadan imzalamayın
İfade tutanağı okunur ve imzalanır; yanlış veya eksik yazılan bir cümle varsa düzeltilmesini isteyin. İmzadan çekinirseniz nedeni tutanağa yazılır (CMK m.147/1-i).
İfadeye giderken yanınıza alabilecekleriniz
- Kimlik belgesiKimlik kartı veya pasaport; kimlik tespiti için gereklidir.
- Çağrı kağıdı veya çağrı bilgileriDavetiye, arayan birimin adı, görevlinin adı ve soruşturma numarası.
- Lehinize belgelerOlayla ilgili yazışmalar, fatura, dekont, fotoğraf veya kamera kaydının bulunduğu yer gibi bilgiler.
- Müdafi bilgisiBir avukatla gidecekseniz adı ve baro sicil bilgisi; avukatınız ifade sırasında yanınızda bulunabilir.
Sık yapılan hatalar
- Çağrıyı görmezden gelmek; bu durum zorla getirme veya yakalama emriyle sonuçlanabilir.
- Telefonda, resmi ifade tutanağı dışında olay hakkında ayrıntılı açıklama yapmak.
- Karmaşık bir olayda suçlamayı ve dosyadaki delilleri öğrenmeden uzun açıklamalar yapmak.
- İfade tutanağını okumadan veya hatalı bir ifadeyi düzelttirmeden imzalamak.
Tanık olarak çağrıldıysanız durum farklı mı?
Evet. Tanık, bildiklerini doğru olarak anlatmakla yükümlüdür; susma hakkı şüpheliye tanınmış bir haktır. Bununla birlikte şüphelinin eşi, nişanlısı, üstsoyu ve altsoyu ile kanunda sayılan diğer yakınları tanıklıktan çekinebilir (CMK m.45). Tanık, kendisini veya bu yakınlarını ceza kovuşturmasına uğratabilecek sorulara cevap vermekten de çekinebilir ve bu hak kendisine önceden bildirilir (CMK m.48).
Tanık olarak başlayan bir dinlemede sorular sizi şüpheli konumuna getiriyorsa, şüpheli haklarınızın hatırlatılmasını isteyebilirsiniz. Ceza soruşturmalarına ilişkin genel bilgiler için ceza hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
İfadeye gitmezsem ne olur?
Çağrıya uymayan şüpheli hakkında zorla getirme kararı verilebilir; zorla getirilen kişi derhal, olanak yoksa yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran makamın önüne götürülür (CMK m.145, 146). Soruşturma evresinde çağrı üzerine gelmeyen şüpheli hakkında sulh ceza hakimi yakalama emri de düzenleyebilir (CMK m.98). Geçerli bir mazeretiniz varsa bunu çağıran birime önceden bildirmeniz önemlidir.
Avukatsız ifade verilir mi?
Evet, avukat bulundurmak kural olarak zorunlu değildir ve avukatsız ifade verebilirsiniz. Ancak her aşamada müdafi yardımından yararlanma hakkınız vardır; müdafi seçecek durumda değilseniz isteğiniz üzerine baro bir müdafi görevlendirir (CMK m.147, 150). Çocuklar ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda istem aranmaksızın müdafi görevlendirilir. Müdafisiz kolluk ifadesi hakim önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.
İfadede susma hakkını kullanmak aleyhime olur mu?
Susma hakkı, Anayasa ve Ceza Muhakemesi Kanunuyla tanınmış kanuni bir haktır ve kimse kendisini suçlayan bir beyanda bulunmaya zorlanamaz (Anayasa m.38; CMK m.147/1-e). Bu hakkı kullanmanız suçu kabul ettiğiniz anlamına gelmez. Bununla birlikte susmak, lehinize olan açıklamaları ve delilleri o aşamada ileri sürememeniz sonucunu da doğurabilir; karar somut dosyaya göre verilmelidir.
Telefonla ifadeye çağrılmak gerçek mi?
Uygulamada kolluk birimleri ifade için telefonla da çağrı yapabilmektedir; kanuni çağrı yöntemi ise davetiyedir (CMK m.145). Arayan kişi sizden para, banka bilgisi veya şifre istiyorsa bu kesinlikle dolandırıcılıktır. Çağrının gerçek olup olmadığını, karakolun veya adliyenin resmi numarasını kendiniz bularak arayıp soruşturma numarasıyla doğrulayabilirsiniz.
İfade vermek için başka bir şehre gitmem gerekir mi?
Soruşturma başka bir şehirde yürütülüyorsa, uygulamada ifadenizin bulunduğunuz yerdeki Cumhuriyet başsavcılığı veya kolluk birimi aracılığıyla talimatla alınmasını isteyebilirsiniz. Bu talebin kabulü, soruşturmayı yürüten makamın takdirine bağlıdır. Talebinizi çağrıyı yapan birime önceden iletmek, gelmemiş sayılmanızı ve zorla getirme riskini önlemek açısından önemlidir.