Kısa yanıt
Gözaltı süresi, yakalama anından itibaren kural olarak 24 saattir; toplu suçlarda Cumhuriyet savcısı bu süreyi her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatabilir (CMK m.91). Tutuklama kararına, kararı öğrendiğiniz günden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir (CMK m.268); tutuklu kişi ayrıca her aşamada salıverilmesini isteyebilir (CMK m.104).
Bu yazıda
Bir yakınınızın gözaltına alındığını öğrendiğinizde ilk sorular genellikle aynıdır: gözaltı süresi ne kadar, ne zaman hakim önüne çıkarılacak ve tutuklanırsa ne yapılabilir? Bu yazıda Ceza Muhakemesi Kanununun gözaltı ve tutuklamaya ilişkin kurallarını, itiraz yollarını ve kanuni süreleri sade bir dille anlatıyoruz.
Gözaltı, yakalanan kişinin soruşturmanın tamamlanması için kısa süreli olarak özgürlüğünden yoksun bırakılmasıdır. Tutuklama ise ancak hakim kararıyla verilebilen ve daha uzun sürebilen bir koruma tedbiridir. İkisinin itiraz yolları ve süreleri farklıdır.
Gözaltı süresi ne kadar?
Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hakim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez; bu zorunlu yol süresi de on iki saatten fazla olamaz (CMK m.91/1). Gözaltına alma, tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve suç şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır (CMK m.91/2).
Üç veya daha fazla kişi tarafından işlenen toplu suçlarda (CMK m.2/1-k), delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı gözaltı süresinin her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir; uzatma emri gözaltındaki kişiye derhal tebliğ edilir (CMK m.91/3). Anayasanın 19. maddesi de yakalanan kişinin, tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda en çok dört gün içinde hakim önüne çıkarılmasını güvence altına alır.
| Durum | Azami süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Bireysel suçlarda gözaltı | Yakalamadan itibaren 24 saat (yol süresi hariç) | CMK m.91/1 |
| Yakalama yerine en yakın hakime gönderme için yol süresi | En çok 12 saat | CMK m.91/1 |
| Toplu suçlarda uzatma | Savcının yazılı emriyle her defasında 1 gün, toplam 3 gün | CMK m.91/3 |
| Belirli suçlarda suçüstü halinde kolluk amirinin gözaltı kararı | 24 saate, toplumsal olaylar sırasında ve toplu suçlarda 48 saate kadar; en geç 48 saat, toplu suçlarda 4 gün içinde hakim önüne çıkarılma | CMK m.91/4 |
Terör suçları için daha uzun gözaltı süreleri öngören geçici düzenleme (3713 sayılı Kanun geçici m.19) 31.07.2022'de sona ermiştir; bu yazı yürürlükteki genel kuralları anlatmaktadır. Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa, en geç bu sürelerin sonunda sulh ceza hakimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir ve sorguda müdafii de hazır bulunur (CMK m.91/7).
Gözaltına itiraz nasıl yapılır?
Yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin savcı emrine karşı, hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hakimine başvurulabilir (CMK m.91/5). Başvuruyu yakalanan kişi, müdafii veya kanuni temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derece kan hısımı yapabilir. Sulh ceza hakimi incelemeyi evrak üzerinde yapar ve başvuruyu derhal, en geç yirmi dört saat dolmadan sonuçlandırır.
Gözaltı süresinin dolması veya sulh ceza hakiminin kararıyla serbest bırakılan kişi, yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve savcının kararı olmadıkça aynı nedenle yeniden yakalanamaz (CMK m.91/6). Yakalama, gözaltı ve gözaltının uzatılması, savcının emriyle yakınlardan birine veya kişinin belirlediği birine gecikmeksizin haber verilir (CMK m.95).
Tutuklama kararı hangi şartlarda verilir?
Tutuklama için kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller ile bir tutuklama nedeni birlikte bulunmalıdır. Kaçma şüphesini uyandıran somut olgular veya delilleri karartma ya da tanık üzerinde baskı kurma girişimi tutuklama nedenleridir; kanunda sayılan bazı ağır suçlarda tutuklama nedeni var sayılabilir. İşin önemi, beklenen ceza veya güvenlik tedbiriyle ölçülü değilse tutuklama kararı verilemez (CMK m.100).
Yalnızca adli para cezası gerektiren suçlarda veya vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç, hapis cezasının üst sınırı iki yılı geçmeyen suçlarda tutuklama kararı verilemez (CMK m.100/4). Soruşturma evresinde tutuklamaya savcının istemi üzerine sulh ceza hakimi karar verir; kararda kuvvetli şüphe, tutuklama nedeni, ölçülülük ve adli kontrolün neden yetersiz kalacağı somut olgularla gösterilir (CMK m.101). Yurt dışına çıkış yasağı, imza yükümlülüğü veya konutu terk etmeme gibi adli kontrol tedbirleri, tutuklamanın alternatifidir (CMK m.109).
Tutuklamaya itiraz nasıl yapılır?
Tutuklama kararına itiraz adımları
Kararın örneğini alın
Tutuklama kararının içeriği şüpheliye sözlü olarak bildirilir ve yazılı bir örneği verilir (CMK m.101/2). İtiraz gerekçesini bu karardaki gerekçelere göre hazırlayın.
Süreyi kaçırmayın
Hakim kararlarına itiraz, kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde yapılır (CMK m.268/1). Bu süre 2024 yılında 7499 sayılı Kanunla yedi günden iki haftaya çıkarılmıştır.
İtirazı doğru yere verin
İtiraz, kararı veren sulh ceza hakimliğine dilekçeyle veya zabıt katibine beyanla yapılır. Tutuklu kişi, tutukevi müdürüne beyanda bulunarak veya dilekçe vererek de itiraz edebilir (CMK m.263).
Kimlerin itiraz edebileceğini bilin
Şüphelinin kendisi itiraz edebileceği gibi, müdafii de şüphelinin açık arzusuna aykırı olmamak kaydıyla itiraz edebilir; yasal temsilcisi ve eşi ise kendiliklerinden itiraz yoluna başvurabilir (CMK m.261, 262).
Somut gerekçeler sunun
Kuvvetli şüphenin bulunmadığını, kaçma riski olmadığını gösteren ikamet, iş ve aile bağlarını ve adli kontrolün neden yeterli olacağını belgeleriyle açıklayın.
İnceleme sürecini takip edin
Hakim itirazı yerinde görürse kararını düzeltir; görmezse en çok üç gün içinde merciye gönderir (CMK m.268/2). Sulh ceza hakimliğinin tutuklama kararına yapılan itirazı yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hakimi inceler; merciin kararı kural olarak kesindir (CMK m.268/3-b, m.271/4).
Tutuklu ne kadar kalabilir, tahliye nasıl istenir?
Tutuklu şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında salıverilmesini isteyebilir; bu talebin reddine de itiraz edilebilir (CMK m.104). Soruşturma evresinde tutukluluğun devamının gerekip gerekmediği en geç otuzar günlük sürelerle sulh ceza hakimince incelenir ve şüpheli bu incelemeyi kendisi de isteyebilir (CMK m.108).
| İşin türü | Soruşturma evresinde | Kovuşturma dahil toplam süre (m.102/1-2) |
|---|---|---|
| Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler | En çok 6 ay | 1 yıl; zorunlu hallerde gerekçeyle 6 ay uzatılabilir |
| Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler | En çok 1 yıl | 2 yıl; zorunlu hallerde uzatılabilir, uzatma toplam 3 yılı geçemez |
| Devletin güvenliğine karşı suçlar gibi TCK'nin belirli bölümlerindeki suçlar ve terör suçları | En çok 1 yıl 6 ay, gerekçeyle 6 ay uzatma | 2 yıl; uzatma toplam 5 yılı geçemez |
Soruşturma evresindeki bir yıl altı aylık süre, toplu olarak işlenen suçlar için de geçerlidir. Bu süreler, fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar için yarı oranında, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar için dörtte üç oranında uygulanır (CMK m.102/5). Ceza soruşturmalarına ilişkin genel bilgiler için ceza hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Gözaltı süresi uzatılabilir mi?
Evet, ancak yalnızca toplu olarak işlenen suçlarda, yani üç veya daha fazla kişinin işlediği suçlarda uzatılabilir. Delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı, her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün uzatma emri verebilir (CMK m.91/3). Uzatma emri yazılı olmalı ve gözaltındaki kişiye derhal tebliğ edilmelidir; bu emre karşı sulh ceza hakimine başvurulabilir.
Tutuklamaya itiraz süresi kaç gün?
Tutuklama kararına itiraz süresi, kararın öğrenildiği günden itibaren iki haftadır (CMK m.268/1). Bu süre, 2024 yılında 7499 sayılı Kanunla yedi günden iki haftaya çıkarılmıştır. Süre kaçırılsa bile tutuklu kişi her zaman salıverilme talebinde bulunabilir ve bu talebin reddine karşı yeniden itiraz yoluna gidilebilir (CMK m.104).
Tutuklamaya itirazı kimler yapabilir?
Tutuklama kararına şüphelinin kendisi, müdafii ve Cumhuriyet savcısı itiraz edebilir. Müdafi, şüphelinin açık arzusuna aykırı olmamak koşuluyla itiraz eder (CMK m.261). Şüphelinin yasal temsilcisi ve eşi de kendiliklerinden itiraz yoluna başvurabilir (CMK m.262). Gözaltına itirazda ise bunlara ek olarak birinci veya ikinci derece kan hısımları da sulh ceza hakimine başvurabilir (CMK m.91/5).
Gözaltındaki yakınıma nasıl ulaşabilirim?
Bir kişi yakalandığında, gözaltına alındığında veya gözaltı süresi uzatıldığında, savcının emriyle bir yakınına ya da belirlediği kişiye gecikmeksizin haber verilir (CMK m.95). Gözaltındaki kişi müdafiiyle vekaletname aranmaksızın her zaman ve başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir (CMK m.154). Devletin güvenliğine karşı suçlar, terör suçları ve örgütlü uyuşturucu ticareti gibi bazı suçlarda bu hak, savcının istemi üzerine hakim kararıyla yirmi dört saat kısıtlanabilir.
Haksız gözaltı veya tutuklama için tazminat istenebilir mi?
Evet, kanuna aykırı yakalama ve tutuklama, süresinde hakim önüne çıkarılmama veya sonradan kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilmesi gibi hallerde Devletten maddi ve manevi tazminat istenebilir (CMK m.141). Talep, kararın kesinleştiğinin tebliğinden itibaren üç ay ve her halde kesinleşmeden itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır (CMK m.142). Kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilmesi gibi bazı hallerde istem, ağır ceza mahkemesi yerine 6384 sayılı Kanundaki Tazminat Komisyonu usulüne tabidir (CMK m.142/2).